Берілген сөздерді соңғы дыбысына қарай анықтап, бағандарға орналастырыңыз.

Жер, ел, тамақ, қонақ, киім, денсаулық, сапар, айлық, жоспар, еңбек, сағат, қоғам, ғасыр, өзен, бағыт, ғалым, мұғалім, емтихан, депутат, тәулік, темір, күз, құрылыс, ұстаз, жүз, көпір, көмек, шақырым, үзіліс, жаһаз, ұйым, кең, газет, компьютер, кәсіпорын.

Ережемен танысыңыз.

Қазақ тіліне тән дыбыстар мен әріптердің жазылуы.

Ә дыбысы.

Звук ә обозначается буквой Ә-ә. Встречается во всех позициях слова:

• әріп - буква;
• әріптес - коллега;
• дәптер - тетрадь;

При произнесении этого звука прижмите кончик языка к нижним передним зубам, при этом язык выдвигатеся вперед, а спинка языка незначительно приподнимается к твердому небу:

• әке, әкім, әкел, пәтер, ән, әуен, сәлемдесу, сәлем.

І дыбысы.

На письме обозначается буквой І-і. Встречается во всех позициях слова:

• іс - дело;
• бір - один;
• екі - два.

При произносении этого звука губы чуть растягиваются, язык продвинут вперед:

• кіріс, біз, білімді, кітап, міндет, кезекші, бірінші.

Қ дыбысы.

На письме обозначается буквой Қ-қ. Этот звук сочетается только с твердыми гласными. Встречается во всех позициях слова:

• қазақ - казах;
• оқулық - учебник;
• ақ - белый.

При произнесении звука қ задняя часть языка полностью смыкается с задней частью неба, после чего потоком воздуха мгновенно размыкается.

Ғ дыбысы.

На письме обозначается буквой Ғ-ғ, сочетается только с твердыми гласными. Встречается в начальной и медиальной позициях слова:

• ғылым - наука;
• сағат - часы.

При произнесении этого звука губы чуть открываются, задняя часть языка приподнимается к небу, образуя полный затвор, затем выдыхаемы воздух разрывает этот затвор, получается шум:

• қоғам, аға, қағаз, маған, алға, баға, бағыт.

Ұ дыбысы.

На письме обозначается буквой Ұ-ұ. Встречается в начальной и медиальной позициях слова:

• ұлт - национальность;
• жұмыс - работа.

При произнесении этого звука губы округляются и выпячиваются вперед и касаются нижних зубов. Этот звук в русском языке аналогов не имеет. Однако, напоминает звук средний между русским «о» и «у», но в казахском языке он более закрытый. Сравните:

• туман - тұман.

Ү дыбысы.

На письме обозначается буквой Ү-ү. Встречается в начальной и медиальной позициях слова:

• үй - дом;
• бүгін - сегодня.

Ө дыбысы.

На письме обозначается буквой Ө-ө. Встречается в начале и середине слова:

• өзен - река;
• көз - глаз;
• көмір - уголь;
• көктем - весна.

Ң дыбысы.

На письме обозначается буквой Ң-ң. При произношении этого звука язычок опускается вниз, закрывая полость рта, а воздух проходит через нос:

• кең, тыңдау, кеңес, аң.

Көп нүктенiң орнына дауысты дыбыстардың тиiстiсiн қойып, көшiрiңiз.

А-ә:

• с…лем, ж…рдем, ад…м, аст…на, ап…, …ке, ал…ң, к…сіп, т…қта.

Ы-i:

• қазақ т…лi, сер…к, жақс…, тоғ…з, к…лем, сөзд…к, бақ…т, м…нау.

О-ө:

• с…здік, …зiм, …рындық, …мiр, ж…лдас, б…лме, …рман, ж…л.

Ұ-ү:

• жан…я, …стел, ж…мыс, т…рмыс, …мiт, …зақ, …лгiлi, …лкен.

Суреттердің атауын табыңыз. Оқыңыз, төл дыбыстардың астын сызыңыз.

Мезгілге байланысты сәлемдесу (амандасу) түрлері.

Сәлемдесу.

Сәлеметсіз бе? (қайырлы таң/қайырлы күн/қайырлы кеш/қайырлы түн).

Сәлеметсіз бе?

Жағдайыңыз қалай?

Рахмет, жақсы (жаман емес). Сіздің қалыңыз қалай?

Сау болыңыз!

Көріскенше!

***

Қайырлы таң, Әділ!

Қайырлы таң, Әйгерім!

Көңіл-күйіңіз қалай?

Жаман емес, рақмет.

Не жаңалық бар?

Айтарлықтай жаңалық жоқ. Өзіңізде қандай жаңалықтар бар?

Мен Нұр-Сұлтан қаласына бардым. Ол қала маған өте ұнады. Әзірше жаңалық осы. Көріскенше.

Жақсы. Сау бол.

***

Амансыз ба, ата?

Амнсың ба, қарағым (балам/айналайын/шырағым/қалқам)? Жағдайларың қалай?

Жақсы, сіздің денсаулығыңыз қалай?

Рақмет, өте жақсы.

***

Армысыздар, ағайын! (қалың елмен, қауыммен, халықпен сәлемдесу түрі).

***

Ассалаумағалейкум!

Уағалейкум ассалам! (Ер адамдардың бір-бірімен амандасу түрі).

Адамдармен жас ерекшеліктеріне байланысты сәлемдесу (амандасу).

Тыңдаңыз, қайталаңыз, буынға бөліп оқыңыз.

Берілген мысалдарды оқыңыз. Сәлемдесудің қолдану формаларын түсіндіріңіз:

1. сәлеметсіз бе, Анна Михайловна! Қалыңыз қалай? Денасауылғыңыз қалай?
2. қайырлы таң, Жанат. Қалай ұйықтадың?
3. қайырлы күн, Марья Андреевна! Сізді көргеніме қуаныштымын. Жағдайыңыз қалай?
4. сәлем, Дана! Өмір қалай?
5. не жаңалық бар?
6. сәлеметсің бе, Борис! Қалайсың? Не істедің?
7. қош келдіңіздер! Жиналысымызды бастайық.
8. қош келдіңіз, жолдас Михайлов!

Диалогты рөлге бөліп оқыңыз. Дилогтағы қатысушыларды (жас ерекешелігіне қарай, олардың бірін-бірі түсіну дәрежесіне қарай тағы бар) сипаттаңыз:

1. сәлеметсіз бе, Тамара Васильевна! Көрмегелі көп болды. Қалыңыз қалай?
• сәлеметсіз бе, Владимир Сергеевич! Рақмет, жақсы. Сіз сырқаттанып қалдыңыз ба? Өзіңізді қалай сезінесіз? Қазір тәуірсіз бе?
• иә, мен аздап тұмауратып қалдым. Қазір жақсымын. Өзімді жақсы сезінемін.
2. cәлем, Сәлима! Не жаңалық бар?
• қайырлы күн! Бәрі бұрынғыша. Сенің қалың қалай?
• Халім жаман емес. Емтиханның бәрін тапсырдым. Енді демалуға болады.
3. сәлеметсің бе, Рита!
• сәлем, Майра! Қалайсың? Қандай жаңалық бар?
• жаңалық жоқ. Бәрі бұрынғыша. Ал сенің қалың қалай?
• ал, менің жаңалығым бар. Мен жақында бір аптаға Стамбулға барамын.
4. Санжар, қайырлы таң! Қалайсың?
• жақсы емес;
• не болып қалды?
• машинам сынып қалды.
5. сәлем бердік, Николай! Иә, қалың қалай, зерттеу жұмысың не болып жатыр?
• ой, сұрамашы, жұмысы әлі көп.

Амандасу үлгісімен толықтырыңыз.

Сәйкестендіріңіз.

Үндестік заңы.

Үндестік заңы - это фонетический закон, регулирующий качество гласных в слове. В пределах слова гласные должны быть единообразны, созвучны.

Исконно казахские слова бывают или твердыми или мягкими. Это зависит от твердости или мягкости гласных.

Есте сақтаңыз!

Ілгерінді ықпал. Прогрессивная ассимиляция.

Кейінді ықпал. Регрессивная ассимиляция.

Сөздерді бағандарға бөліп жазыңыз.

Самат, Мереке, Семей, Алматы, Махаббат, Марал, Сәбит, Ресей, Тараз, Сәкен, Сәния, Мәскеу, Меруерт, Азамат, Айжан, Сәуле, Салтанат, Айман.

Қажетті жалғауды жалғаңыз:

• «лар, дар, тар»;
• «лер, дер, тер».

Мектеп…, сурет…, адам…, дәптер…, бор…, жан…, дос…, пәтер…, маман…, ән…, әдебиет…, не…, дос…, сен…, мәтін….

«Ы, і» жалғауын жалғап, қатаң дыбыстардың ауысу себебін түсіндіріңіз.

Бастық, есеп, жәшік, топ, кітап, оқулық, орындық, есік, аспап, қонақ, әріп, бақ, болашақ, тақырып, денсаулық, ірімшік, жылдамдық, кәсіп, жауап, мамандық, мектеп, достық, тамақ, жастық, тәулік, тірек, құлақ.

Лексикалық минимум.

Қоштасу - прощание.

Қош болыңыз - прощайте!

Көріскенше - до встречи, увидимся!

Кездескенше - до встречи!

Келесі кездескенше - до скорой встречи!

Сізбен кездескеніме қуаныштымын - рад(а) за встречу с вами!

Сізді көргеніме қуаныштымын - рад(а) был(а) вас видеть!

Амандық болса тағы кездесерміз - надеюсь, еще встретимся!

Ертеңге дейін - до завтра!

Жолыңыз болсын - счастливого пути!

Сәттілік тілеймін - желаю удачи!

Оқылым.

Оқыңыз.

Сәлемдесу.

Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі сәлемнен басталады. Сәлемдесу тұрмыстық қатынастағы сөз басы. Сәлем - сөз анасы, сөздің қасиеті.

Кішінің үлкенге сәлем беруі, үлкенді құрметтеуінің белгісі.

Сәлемдесу ағайын мен туысты, дос-жаранды, іні мен ағаны, бала мен қарт адамды жарастыру ғана емес, ата салтын жалғастыру, алысты жақындату.

Сәлемдесудің ең басты шарты - жылы лебіз.

Сәлемді қабылдамау, жақтырмай немесе менсінбей қарау - әдепсіздік белгісі.

Көңіл күйіңіз болмай тұрса да, сәлем берген адамға жылы шырай таныту мәдениеттіліктің нышаны.

Жазылым.

Амандасу, танысу, қоштасу үлгілерін пайдаланып, диалог құраңыз.

Владислав, Жанна, Иван.